تاريخچه صنعت برق ايران

تاريخچه صنعت برق ايران

مقدمه

در سال 1871 ميلادي ( 1250 هجري شمسي ) ماشين گراماختراع شد . اين اختراع گامي اساسي در راه ايجاد صنعت برق تجاري بود ، زيرا پس ازآن تبديل انرژي مكانيكي (و هر نوع انرژي ديگري كه بتوان از آن كار مكانيكي به دستآورد ) به انرژي برقي ممكن گرديد
يازده سال پس ازآن، درسال 1882 ميلادي ( 1261هجري شمسي ) توماس اديسون نخستين موسسه برق تجاري خود را براي تامين روشنايي در يكياز خيابانهاي نيويورك افتتاح كرد

بيان دو واقعه مهم بالا براي درك رابطه زمانيبين تاريخ پيدايش صنعت برق در جهان و در ايران خالي از فايده نيست . چنانكه خواهدآمد ، اولين مولد برق در ايران ، سه سال بعد از موسسه برق توماس اديسون به كارافتاد.
از 1300 تا 1310
از اوايل سالهاي 1300 به بعد ، با آگاهي و علاقه مندشدن بخش خصوصي به مزاياي برق ، رفته رفته در شهرهاي بزرگ و كوچك ايران ، تاسيساتيبراي توليد و توزيع و فروش برق ايجاد شد. اين گونه فعاليتها عموما" درمقياسهاي كوچكومحدود وبه طور كلي منفك از يكديگر انجام مي گرفت و البته نياز به هماهنگي هم درشرايط آن روزهاي نخستين احساس نمي شد درهمين دوران برخي ازكارخانه هاي صنعتيجديدالتاسيس هم داراي تجهيزات برق اختصاصي شدند كه داد و ستدهايي نيز با موسسات برقشهري داشتند
در 1310
براي نخستين بار ، شبانه روزي كردن برق در تهران درميان دولتمردان آن زمان مطرح شد و اقدامات اوليه براي تحقق آن صورت گرفت
در 1316
پس از شش سال و با گذراندن نشيب و فراز هاي بسيار ،بلاخره در تاريخ 25 /6 / 1316 نيروگاه بخاري ساخت كارخانه اشكوداي چكسلواكي با قدرت 4×1600= 6400 كيلو وات در محل كنوني شركت برق منطقه اي تهران نصب شد و به بهرهبرداري رسيد
با وجود آن كه در تهران به علت وسعت شهر و موقعيت سياسي و اجتماعيآن ، سرمايه گذاري دولتي در كار برق رساني پيش از همه شهرهاي ديگر آغاز شد ، بخشخصوصي هم در امور برق رساني در تهران فعاليت قابل توجهي داشت به نحوي كه در سال 1341 يعني سال تاسيس سازمان برق ايران تعداد شركتهاي خصوصي كه هر يك در بخشي از شهرتهران فعاليت داشتند به 32 شركت رسيده بود
از 1327 تا 1334
برنامه هفت ساله اول عمراني كشور به اجرا در آمد كهدر آن سهمي هم براي توسعه صنعت برق در كشور با هدف تامين مصارف خانگي شهرها و فراهمكردن رفاه اجتماعي منظور شده بود. دراين دوران،سازمان برنامه تعدادي مولدهاي ديزلي 50و 100و 150 كيلو واتي را خريداري كرد و با بهره 3 درصد به شهرداريها و شركتهايبرق خصوصي فروخت و چون دريافت كنندگان كمك سازمان برنامه مي بايست تواناييهاي لازمرا براي تقبل 50 درصد از سرمايه گذاريها داشته باشند ، طبعا" اعطاي كمكها ، بهامكانات مالي شهرها و موسسه هاي وام گيرنده بستگي داشت . به هر صورت در پايانبرنامه اول،جمع قدرت نامي نصب شده در كشور به 40 مگاوات و ميزان انرژي توليديسالانه به حدود 200 ميليون كيلو وات ساعت رسيد
از 1334 تا 1341
در اين سالها برنامه هفت ساله عمراني دوم كشور اجراشد . سهم برق در اين برنامه ، با هدف افزايش توليد برق ، كاهش هزينه هاي توليد وپايين آوردن سطح عمومي نرخها درنظر گرفته شده بود
دراين برنامه بنابر توصيهكارشناسان خارجي و داخلي، براي توسعه تاسيسات برق چهار حوزه فعاليت به شرح زيرمنظور گرديد

منطقه خوزستان

منطقه تهران

شهرهاي بزرگ

شهرهاي كوچك

بدين ترتيب مي توان گفت كه انديشه فراتررفتن از محدوده هر شهر دركار توسعه صنعت برق،در برنامه دوم شكل گرفت. شروع به كاراحداث نيروگاههاي برق آبيمهم كشور شامل سد دز (با ظرفيت اوليه 130 مگاوات ) ، سد كرج (با ظرفيت 91 مگاوات ) و سد سفيدرود (با ظرفيت اوليه 35 مگاوات) همچنين نيروگاه حرارتي طرشت (به قدرت 50مگاوات)ازدستاوردهاي اين دوره است

در 1341
برنامه سوم عمراني كشورآغاز شد. با پذيرش نقش زيربنايي صنعت برق،در اين برنامه نيز اعتبارات قابل توجهي براي اين صنعت تخصيص داده شد
در اين برنامه كه 5/5 سال به طول انجا ميد(تاآخرسال 1346)،در مجموع،مبلغ 21ميليارد ريال در صنعت برق هزينه گرديد كه به طوركلي سه بخش را در بر مي گرفت

تامين برق مراكز عمده مصرف شامل شهرهاي تهران، اصفهان، شيراز، مشهد، تبريز،رشت
همدان و ساري

تامين برق 17 شهر متوسط كشورشامل شهرهاي آمل،چالوس،اردبيل،مراغه، لاهيجان،اروميه، يزد

بهشهر، بوشهر، قزوين ،كرج، بابلسر وكرمانشاه

تامين برق شهرهاي كوچك

در همين برنامه ، تشكيل سازمان برقايران به منظور اشراف كلي واعمال مديريت بر برنامه ريزي و اجراي طرحهاي توليد وايجا د موسسات توليد ، انتقال و توزيع برق و هدايت سرمايه گذاريها دربخش برق پيشبيني شده بود اين سازمان درتاريخ 13دي ماه1341 رسما" تشكيل يافت و تا پايان سال 1344 كه عملا" دروزارت آب وبرق ادغام شد به انجام وظايف خود ادامه داد

در 1343
قانون تاسيس وزارت آب و برق در تاريخ 16/1/1343 بهدولت ابلاغ شد در بخش برق ، وظايف زير برعهده اين وزارت خانه قرار مي گرفت
تهيهو اجراي برنامه ها و طرحهاي توليد و انتقال نيرو به منظور تاسيس مراكز توليد برقمنطقه اي

و ايجادشبكه هاي فشار قوي سراسر كشور

اداره تاسيسات برق كه بهموجب بندبالاايجاد مي شود و بهره برداري از آنها

نظارت بر نحوه استفاده ازنيروي برق

سازمان برق ايران در سال 1344 به عنوان واحد برق در وزارت آب وبرق ادغام شد، وسازمانهاي ديگري هم كه تاآن زمان به توسط سازمان برنامه ، سازمانبرق ايران يا به نحو ديگر به وجود آمده بودند تحت پوشش نظارتي وزارت آب و برق قرارگرفتند
در آذر ماه همين سال اساسنامه شركتهاي برق منطقه اي تدوين شد و بدينترتيب تعداد 10 شركت برق منطقه اي ( علاوه برسازمان آب و برق خوزستان كه از سال 1339 ايجاد شده بود ) تشكيل يافت كه عبارت بودند از شركتهاي برق منطقه اي ( تهران ) ، ( اصفهان ) ، ( خراسان ) ، ( آذربايجان ) ، (فارس) ، (مازندران) ، (گيلان) ، (جنوب شرقي ايران) ، (كرمانشاهان) و (همدان و كردستان
)
با تشكيل شركتهاي برقمنطقه اي ، صنعت برق كشور صورتي سازمان يافته و منسجم به خود گرفت. حوزه هاي زيرپوشش اين شركتهادرابتدا تمامي مساحت كشوررا شامل نمي شد و نوعا" از تقسيمات كشورينيزپيروي نمي كرد تعداد و حوزه هاي جغرافيايي شركتهاي برق منطقه اي با گذشت زمانمشمول اصلاحاتي گرديد به طوري كه درحال حاضر تعداد آنها به 16 مي رسد و در مجموعتمامي كشور را پوشش مي دهند

در 1347
برنامه چهارم عمراني آغازشد. دراين برنامه كهتاپايان سال 1351 ادامه داشت ، نگرش به صنعت برق به عنوان يك صنعت زيربنايي و باديد كلان نگر صورت گرفت . احداث خطوط انتقال نيروي سراسري و تاسيس نيروگاههاينسبتا" بزرگ آبي وحرارتي درطي اين برنامه نضج گرفت، به طوري كه درطول برنامه،جمعقدرت نامي نصب شده در كشور از 1599 مگاوات به 3354 مگاوات ( با رشد متوسط سالانه 16درصد) وتوليد انرژي برق از 4133 ميليون كيلووات ساعت به9553 ميليون كيلووات ساعت ( با رشد متوسط سالانه 2/18 درصد ) بالغ گرديد و تعداد مشتركان در تعرفه هاي مختلف به 1669 هزار رسيد
در طي اين برنامه ، مسئوليت برق نزديك به 190 شهر كشور بر عهدهوزارت آب و برق قرار گرفت . برق مورد نياز شهرهاي كوچك ، شهركها و تعدادي ازروستاهاي برقدار به توسط بخش خصوصي و يازيرنظر و بامديريت شهرداريها تامين ميشد.تعداد روستاهاي برقدار كشور از 148 روستا درآغاز برنامه ، به 491 روستا درپايانسال 1351 رسيد
در 1348
به منظور استفاده صحيحتر از منابع و امكان برقراريدادوستد انرژي برقي بين مناطق و كارتوليدوانتقال برق به طور كلان ، شركت توليدوانتقال نيروي برق ايران (توانير) از سال 1348 آغاز به كار كرد. اساسنامه و شرحوظايف اين شركت ، بنا بر ضرورتهاي زمان تا كنون سه بار مورد تجديد نظر قرار گرفتهاست . ازسال 1375 تا كنون ، اين شركت با نام "سازمان مديريت توليد و انتقال نيرويبرق ايران ( توانير ) " ، فعاليتها و ماموريتهاي معاونت امور
برق وزارت نيرو رانيز برعهده دارد و هدفها وظايف زير را دنبال ميكند

تهيه و تدوين و پيشنهاداستراتژيها و سياستها و برنامه هاي برق كشور
برنامه ريزي ، نظارت ، كنترل وهدايت برق كشور

ايجاد هماهنگي و نظارت بر شبكه سراسري برق

برنامه ريزي ونظارت بر مصارف مختلف برق كشور

حفظ يكپارچگي و پايداري شبكه سراسري برق كشور

در 1352
برنامه پنجم عمراني از اين سال آغاز شد و تا پايانسال 1356 ادامه يافت سياستهاي زير بر اجراي برنامه اي صنعت برق در اين برنامه حاكمبود
احداث واحدهاي بزرگ حرارتي در شمال و جنوب كشور به لحاظ دسترسي آسانتر بهمنابع

سوخت و سواحل دريا

ايجاد سد بر روي رودخانه هاي بزرگ

تامين برقمناطق دور افتاده كشور با استفاده از نيروگاههاي ديزلي

درسالهاي برنامهپنجم، معادل 1332 مگاوات برظرفيت نيروگا ههاي گازي كشورافزوده شد كه علت اصلي آنتاخير دربهره برداري از نيروگاههاي آبي در دست احداث بود دراين برنامه، تا سيسنيروگاههاي هسته اي نيز در دستور كار قرارداشت كه علي رغم هزينه ها و تبليغاتفراوان ، نتيجه مشخصي عايد نساخت
به هر صو رت قدرت نصب شده در پا يا ن بر نا مهبه 7105 مگا وات ( با 2/16 درصد رشد متوسط سالانه )،انرژي سالانه توليد شده به 18984 ميليون كيلووات ساعت ( با 7/14 درصد رشد سالانه ) رسيد و تعدادمشتركان به 3105 هزار بالغ گرديد . تا پايان اين برنامه تعدادي از روستاهاي كشور نيز از برقبهره مند شدند

در 1353
باتوجه به اينكه نهادهاو سازمانهاي مختلفي دست اندركار مقوله انرژي دركشور بودند و هماهنگي بين آنها ضروري مي نمود ، به موجب لايحهقانوني مصوب 28 / 11 / 1353 با محول شدن برنامه ريزي جامع فعاليتهاي مربوط به انرژيكشور، نام وزارت آب و برق به وزارت نيرو تغييركرد
در 1357
با پيروزي انقلاب اسلا مي ، بازنگري اساسي در خط مشيهاي صنعت برق و هماهنگ ساختن آنها با هدفهاي عالي انقلاب ضرورت يافت. عنايت بهمفهوم خودكفايي، سرما يه گذاري دركارخانه هاي توليد كننده تجهيزات مورد نياز صنعتبرق ، كوتاه كردن دست مشاوران و پيمانكاران خارجي و توجه به بهره گيري بهينه ازتواناييهاي داخلي ، صنعت برق را در راستاي تازه اي قرارداد ، فراهم كردن امكاناستفاده گسترده از انرژي برق براي توسعه اقتصادي ، اجتماعي و رفع محروميتها،افقهايجديدي را فراروي مسئولان صنعت قرار داد
از 1358 تا 1367
در اين سالها كه هشت سال آن مقارن با جنگ تحميليعراق عليه جمهوري اسلامي ايران بود . صنعت برق ايران خود را موظف مي ديد كه علاوهبر نگهداري و بهره برداري از تاسيسات موجود خود براي حمايت ازمردم و دفاع از پشتجبهه ، توسعه هاي لازم را نيز چه در امر توليدوانتقا ل وچه در جهت توزيع و خدمترساني به مشتركان انجام دهد . برق ر?³اني به روستاها كه تا پايان سال 1357در4237روستاهاي نزديك شهرها تحقق يافته بود به صورت يكي ازمحورهاي اساسي فعاليتهاي صنعتبرق درآمد به طوري كه درطي دوران جنگ تحميلي ، علي رغم همه دشواريها ، سالانه بهطور متوسط بيش از 1800 روستا برقدار گرديد و بدين ترتيب در انتهاي سال 1367تعدادروستاهاي برقدار كشور از 4327 روستا به 22541 روستا رسيده بود درسالهاي اوليهپس ازپيروزي انقلاب اسلامي و درطي دوران جنگ تحميلي ، با وجود همه مشكلات ناشي ازجنگ ، صنعت برق به رشد همه جانبه خود ادامه داد. نگاهي مقايسه اي به چند شاخص اصليمويداين مدعااست
مقايسه ارقام مهم عملكرد صنعت برق در وزات نيرواز پايان سال 1357 تا پايان 1367
شرح
1357
1367
رشد سالانه (%)
قدرت نصب شده (مگاوات(
7024
13681
6/9
توليد انرژي سالانه(ميليون كيلووات ساعت(
17368
43775
9/7
حداكثر بار (مگاوات(
3486
7762
8/3
تعداد مشترك (هزار(
3399
8828
10
فروش انرژي (ميليون كيلووات ساعت(
14145
36147
9/8
روستاي برقدار
4327
22541
17/9
از 1368 تا كنون
با پايان گرفتن جنگ تحميلي ،ابتداترميمخسارتهاوخرابيهاي دوران جنگ در كانون توجه مديران و مسئولان صنعت برق قرار گرفت . به عنوان مثال ، بررسيها نشان مي داد كه از قدرت نصب شده كشور ، معادل 2210 مگاواتدر اثر آسيبهاي جنگ از مدار خارج است . بااحتساب تاسيسات انتقال نيروو ساير تجهيزاتمي توان تصور كرد كه بازسازي ويرانه هاي بازمانده از جنگ چه كوشش و تلاش عظيمي راطلب مي كرده است . ترميم خسارتها كه از نيمه دوم سال 1367 آغاز شده بود با سه سالكار شبانه روزي به انجام رسيد و تا پايان سال 1370 واحد ها و تاسيسات آسيب ديدهمجددا" در مدار قرارگرفتند پس از خاتمه جنگ ، فعاليتهاي صنعت برق كه تا آن زمان ازدشواريهاي روز به روز جنگ تاثير منفي مي گرفت،سامانمندي بيشتري يافت وهمگا مبادوبرنامه اول ودوم توسعه اقتصادي،اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي ايران به پيشرفت
مقايسه ارقام مهم عملكرد صنعت برق در پايان سال 1376 كه نه سال از طولبرنامه هاي اول و دوم گذشته و دو سال به پايان برنامه دوم مانده بوده است با ارقاممربوط به ابتداي برنامه ، جهش صنعت برق را آشكارمي سازد

واضح است كه ارقام بالاو مقا يسه آنها تنها گوشه هاي كوچكي از صحنه وسيع يك تلاش همه جا نبه را نشان ميدهند و تحقق اين ارقام مستلزم به ثمر رسيدن كوششها و پشتيبانيهاي فراوانيبوده استكه متاسفانه اين گاه شمار مختصر، حوصله پرداختن به همه آنها را ندارد ، در اينجاتنها به بيان اين نكته اكتفا مي كنيم كه توجه به نيروي انساني به عنوان سرمايه اصليصنعت برق ، پس از پيروزي انقلا ب اسلامي و بويژه در دوران بازسازي بعد از جنگتحميلي از راه كارهاي اصلي صنعت بوده است

آموزش اين نيروها براي ارتقاء كيفيت وشكوفا ساختن استعداد هاي خدادادي آنها ، همچنين سازماندهي نيروها در جهتي كه هدفهايكمي و كيفي برنامه ها رابرآورده سازد و هيچ يك از هدفهاي صنعت برق،از تامين برقبراي مصرف كنندگان گرفته تا بهبود بخشيدن به كيفيت خدمات و جلب رضايت مشتركان ،كوشش در راه رسيدن به خود كفايي و ورود در بازارهاي بين المللي و رقابت جهاني تحتالشعاع ديگري قرار نگيرد ، همواره مورد توجه برنامه ريزان و مديران صنعت بوده است

درنتيجه اين كو ششها ، صنعت برق توانسته است با موفقيت بحرانهاي دوران جنگ و پساز جنگ را پشت سر بگذارد و از لحاظ بين المللي نيز در جايگاهي در خور قرار گيرد . به طوري كه بر اساس آمارهاي سازمان ملل متحد ، در سال1995ميلادي (1374شمسي) ايرانازنظرابعاد صنعت برق دربين كشورهاي خاورميانه و غرب آسيادرمقام نخست قرارگرفت ودرسطح جهاني نيز به مقام مقايسه بيست و يكم دست يافت
مقايسه ارقام مهم عملكرد صنعت برق در وزات نيرواز پايان سال 1367 تا پايان 1376
شرح
1357
1367
رشد سالانه (%)
قدرت نصب شده (مگاوات (
13681
23258
6/1
توليد انرژي سالانه(ميليون كيلووات ساعت (
43775
92310
8/6
حداكثر بار (مگاوات(
7762
17135
9/2
تعداد مشترك (هزار(
8828
13550
4/9
فروش انرژي (ميليون كيلووات ساعت(
36147
73880
8/3
روستاي برقدار
22451
37094
5/7
 
amir-hassanabadi.blogfa.com