تاریخچه صنعت برق ایران

0
26010

مقدمه

در سال ۱۸۷۱ میلادی ( ۱۲۵۰ هجری شمسی ) ماشین گراماختراع شد . این اختراع گامی اساسی در راه ایجاد صنعت برق تجاری بود ، زیرا پس ازآن تبدیل انرژی مکانیکی (و هر نوع انرژی دیگری که بتوان از آن کار مکانیکی به دستآورد ) به انرژی برقی ممکن گردید
یازده سال پس ازآن، درسال ۱۸۸۲ میلادی ( ۱۲۶۱هجری شمسی ) توماس ادیسون نخستین موسسه برق تجاری خود را برای تامین روشنایی در یکیاز خیابانهای نیویورک افتتاح کرد

بیان دو واقعه مهم بالا برای درک رابطه زمانیبین تاریخ پیدایش صنعت برق در جهان و در ایران خالی از فایده نیست . چنانکه خواهدآمد ، اولین مولد برق در ایران ، سه سال بعد از موسسه برق توماس ادیسون به کارافتاد.
از ۱۳۰۰ تا ۱۳۱۰
از اوایل سالهای ۱۳۰۰ به بعد ، با آگاهی و علاقه مندشدن بخش خصوصی به مزایای برق ، رفته رفته در شهرهای بزرگ و کوچک ایران ، تاسیساتیبرای تولید و توزیع و فروش برق ایجاد شد. این گونه فعالیتها عموما" درمقیاسهای کوچکومحدود وبه طور کلی منفک از یکدیگر انجام می گرفت و البته نیاز به هماهنگی هم درشرایط آن روزهای نخستین احساس نمی شد درهمین دوران برخی ازکارخانه های صنعتیجدیدالتاسیس هم دارای تجهیزات برق اختصاصی شدند که داد و ستدهایی نیز با موسسات برقشهری داشتند
در ۱۳۱۰
برای نخستین بار ، شبانه روزی کردن برق در تهران درمیان دولتمردان آن زمان مطرح شد و اقدامات اولیه برای تحقق آن صورت گرفت
در ۱۳۱۶
پس از شش سال و با گذراندن نشیب و فراز های بسیار ،بلاخره در تاریخ ۲۵ /۶ / ۱۳۱۶ نیروگاه بخاری ساخت کارخانه اشکودای چکسلواکی با قدرت ۴×۱۶۰۰= ۶۴۰۰ کیلو وات در محل کنونی شرکت برق منطقه ای تهران نصب شد و به بهرهبرداری رسید
با وجود آن که در تهران به علت وسعت شهر و موقعیت سیاسی و اجتماعیآن ، سرمایه گذاری دولتی در کار برق رسانی پیش از همه شهرهای دیگر آغاز شد ، بخشخصوصی هم در امور برق رسانی در تهران فعالیت قابل توجهی داشت به نحوی که در سال ۱۳۴۱ یعنی سال تاسیس سازمان برق ایران تعداد شرکتهای خصوصی که هر یک در بخشی از شهرتهران فعالیت داشتند به ۳۲ شرکت رسیده بود
از ۱۳۲۷ تا ۱۳۳۴
برنامه هفت ساله اول عمرانی کشور به اجرا در آمد کهدر آن سهمی هم برای توسعه صنعت برق در کشور با هدف تامین مصارف خانگی شهرها و فراهمکردن رفاه اجتماعی منظور شده بود. دراین دوران،سازمان برنامه تعدادی مولدهای دیزلی ۵۰و ۱۰۰و ۱۵۰ کیلو واتی را خریداری کرد و با بهره ۳ درصد به شهرداریها و شرکتهایبرق خصوصی فروخت و چون دریافت کنندگان کمک سازمان برنامه می بایست تواناییهای لازمرا برای تقبل ۵۰ درصد از سرمایه گذاریها داشته باشند ، طبعا" اعطای کمکها ، بهامکانات مالی شهرها و موسسه های وام گیرنده بستگی داشت . به هر صورت در پایانبرنامه اول،جمع قدرت نامی نصب شده در کشور به ۴۰ مگاوات و میزان انرژی تولیدیسالانه به حدود ۲۰۰ میلیون کیلو وات ساعت رسید
از ۱۳۳۴ تا ۱۳۴۱
در این سالها برنامه هفت ساله عمرانی دوم کشور اجراشد . سهم برق در این برنامه ، با هدف افزایش تولید برق ، کاهش هزینه های تولید وپایین آوردن سطح عمومی نرخها درنظر گرفته شده بود
دراین برنامه بنابر توصیهکارشناسان خارجی و داخلی، برای توسعه تاسیسات برق چهار حوزه فعالیت به شرح زیرمنظور گردید

منطقه خوزستان

منطقه تهران

شهرهای بزرگ

شهرهای کوچک

بدین ترتیب می توان گفت که اندیشه فراتررفتن از محدوده هر شهر درکار توسعه صنعت برق،در برنامه دوم شکل گرفت. شروع به کاراحداث نیروگاههای برق آبیمهم کشور شامل سد دز (با ظرفیت اولیه ۱۳۰ مگاوات ) ، سد کرج (با ظرفیت ۹۱ مگاوات ) و سد سفیدرود (با ظرفیت اولیه ۳۵ مگاوات) همچنین نیروگاه حرارتی طرشت (به قدرت ۵۰مگاوات)ازدستاوردهای این دوره است

در ۱۳۴۱
برنامه سوم عمرانی کشورآغاز شد. با پذیرش نقش زیربنایی صنعت برق،در این برنامه نیز اعتبارات قابل توجهی برای این صنعت تخصیص داده شد
در این برنامه که ۵/۵ سال به طول انجا مید(تاآخرسال ۱۳۴۶)،در مجموع،مبلغ ۲۱میلیارد ریال در صنعت برق هزینه گردید که به طورکلی سه بخش را در بر می گرفت

تامین برق مراکز عمده مصرف شامل شهرهای تهران، اصفهان، شیراز، مشهد، تبریز،رشت
همدان و ساری

تامین برق ۱۷ شهر متوسط کشورشامل شهرهای آمل،چالوس،اردبیل،مراغه، لاهیجان،ارومیه، یزد

بهشهر، بوشهر، قزوین ،کرج، بابلسر وکرمانشاه

تامین برق شهرهای کوچک

در همین برنامه ، تشکیل سازمان برقایران به منظور اشراف کلی واعمال مدیریت بر برنامه ریزی و اجرای طرحهای تولید وایجا د موسسات تولید ، انتقال و توزیع برق و هدایت سرمایه گذاریها دربخش برق پیشبینی شده بود این سازمان درتاریخ ۱۳دی ماه۱۳۴۱ رسما" تشکیل یافت و تا پایان سال ۱۳۴۴ که عملا" دروزارت آب وبرق ادغام شد به انجام وظایف خود ادامه داد

در ۱۳۴۳
قانون تاسیس وزارت آب و برق در تاریخ ۱۶/۱/۱۳۴۳ بهدولت ابلاغ شد در بخش برق ، وظایف زیر برعهده این وزارت خانه قرار می گرفت
تهیهو اجرای برنامه ها و طرحهای تولید و انتقال نیرو به منظور تاسیس مراکز تولید برقمنطقه ای

و ایجادشبکه های فشار قوی سراسر کشور

اداره تاسیسات برق که بهموجب بندبالاایجاد می شود و بهره برداری از آنها

نظارت بر نحوه استفاده ازنیروی برق

سازمان برق ایران در سال ۱۳۴۴ به عنوان واحد برق در وزارت آب وبرق ادغام شد، وسازمانهای دیگری هم که تاآن زمان به توسط سازمان برنامه ، سازمانبرق ایران یا به نحو دیگر به وجود آمده بودند تحت پوشش نظارتی وزارت آب و برق قرارگرفتند
در آذر ماه همین سال اساسنامه شرکتهای برق منطقه ای تدوین شد و بدینترتیب تعداد ۱۰ شرکت برق منطقه ای ( علاوه برسازمان آب و برق خوزستان که از سال ۱۳۳۹ ایجاد شده بود ) تشکیل یافت که عبارت بودند از شرکتهای برق منطقه ای ( تهران ) ، ( اصفهان ) ، ( خراسان ) ، ( آذربایجان ) ، (فارس) ، (مازندران) ، (گیلان) ، (جنوب شرقی ایران) ، (کرمانشاهان) و (همدان و کردستان
)
با تشکیل شرکتهای برقمنطقه ای ، صنعت برق کشور صورتی سازمان یافته و منسجم به خود گرفت. حوزه های زیرپوشش این شرکتهادرابتدا تمامی مساحت کشوررا شامل نمی شد و نوعا" از تقسیمات کشورینیزپیروی نمی کرد تعداد و حوزه های جغرافیایی شرکتهای برق منطقه ای با گذشت زمانمشمول اصلاحاتی گردید به طوری که درحال حاضر تعداد آنها به ۱۶ می رسد و در مجموعتمامی کشور را پوشش می دهند

در ۱۳۴۷
برنامه چهارم عمرانی آغازشد. دراین برنامه کهتاپایان سال ۱۳۵۱ ادامه داشت ، نگرش به صنعت برق به عنوان یک صنعت زیربنایی و بادید کلان نگر صورت گرفت . احداث خطوط انتقال نیروی سراسری و تاسیس نیروگاههاینسبتا" بزرگ آبی وحرارتی درطی این برنامه نضج گرفت، به طوری که درطول برنامه،جمعقدرت نامی نصب شده در کشور از ۱۵۹۹ مگاوات به ۳۳۵۴ مگاوات ( با رشد متوسط سالانه ۱۶درصد) وتولید انرژی برق از ۴۱۳۳ میلیون کیلووات ساعت به۹۵۵۳ میلیون کیلووات ساعت ( با رشد متوسط سالانه ۲/۱۸ درصد ) بالغ گردید و تعداد مشترکان در تعرفه های مختلف به ۱۶۶۹ هزار رسید
در طی این برنامه ، مسئولیت برق نزدیک به ۱۹۰ شهر کشور بر عهدهوزارت آب و برق قرار گرفت . برق مورد نیاز شهرهای کوچک ، شهرکها و تعدادی ازروستاهای برقدار به توسط بخش خصوصی و یازیرنظر و بامدیریت شهرداریها تامین میشد.تعداد روستاهای برقدار کشور از ۱۴۸ روستا درآغاز برنامه ، به ۴۹۱ روستا درپایانسال ۱۳۵۱ رسید
در ۱۳۴۸
به منظور استفاده صحیحتر از منابع و امکان برقراریدادوستد انرژی برقی بین مناطق و کارتولیدوانتقال برق به طور کلان ، شرکت تولیدوانتقال نیروی برق ایران (توانیر) از سال ۱۳۴۸ آغاز به کار کرد. اساسنامه و شرحوظایف این شرکت ، بنا بر ضرورتهای زمان تا کنون سه بار مورد تجدید نظر قرار گرفتهاست . ازسال ۱۳۷۵ تا کنون ، این شرکت با نام "سازمان مدیریت تولید و انتقال نیرویبرق ایران ( توانیر ) " ، فعالیتها و ماموریتهای معاونت امور
برق وزارت نیرو رانیز برعهده دارد و هدفها وظایف زیر را دنبال میکند

تهیه و تدوین و پیشنهاداستراتژیها و سیاستها و برنامه های برق کشور
برنامه ریزی ، نظارت ، کنترل وهدایت برق کشور

ایجاد هماهنگی و نظارت بر شبکه سراسری برق

برنامه ریزی ونظارت بر مصارف مختلف برق کشور

حفظ یکپارچگی و پایداری شبکه سراسری برق کشور

در ۱۳۵۲
برنامه پنجم عمرانی از این سال آغاز شد و تا پایانسال ۱۳۵۶ ادامه یافت سیاستهای زیر بر اجرای برنامه ای صنعت برق در این برنامه حاکمبود
احداث واحدهای بزرگ حرارتی در شمال و جنوب کشور به لحاظ دسترسی آسانتر بهمنابع

سوخت و سواحل دریا

ایجاد سد بر روی رودخانه های بزرگ

تامین برقمناطق دور افتاده کشور با استفاده از نیروگاههای دیزلی

درسالهای برنامهپنجم، معادل ۱۳۳۲ مگاوات برظرفیت نیروگا ههای گازی کشورافزوده شد که علت اصلی آنتاخیر دربهره برداری از نیروگاههای آبی در دست احداث بود دراین برنامه، تا سیسنیروگاههای هسته ای نیز در دستور کار قرارداشت که علی رغم هزینه ها و تبلیغاتفراوان ، نتیجه مشخصی عاید نساخت
به هر صو رت قدرت نصب شده در پا یا ن بر نا مهبه ۷۱۰۵ مگا وات ( با ۲/۱۶ درصد رشد متوسط سالانه )،انرژی سالانه تولید شده به ۱۸۹۸۴ میلیون کیلووات ساعت ( با ۷/۱۴ درصد رشد سالانه ) رسید و تعدادمشترکان به ۳۱۰۵ هزار بالغ گردید . تا پایان این برنامه تعدادی از روستاهای کشور نیز از برقبهره مند شدند

در ۱۳۵۳
باتوجه به اینکه نهادهاو سازمانهای مختلفی دست اندرکار مقوله انرژی درکشور بودند و هماهنگی بین آنها ضروری می نمود ، به موجب لایحهقانونی مصوب ۲۸ / ۱۱ / ۱۳۵۳ با محول شدن برنامه ریزی جامع فعالیتهای مربوط به انرژیکشور، نام وزارت آب و برق به وزارت نیرو تغییرکرد
در ۱۳۵۷
با پیروزی انقلاب اسلا می ، بازنگری اساسی در خط مشیهای صنعت برق و هماهنگ ساختن آنها با هدفهای عالی انقلاب ضرورت یافت. عنایت بهمفهوم خودکفایی، سرما یه گذاری درکارخانه های تولید کننده تجهیزات مورد نیاز صنعتبرق ، کوتاه کردن دست مشاوران و پیمانکاران خارجی و توجه به بهره گیری بهینه ازتواناییهای داخلی ، صنعت برق را در راستای تازه ای قرارداد ، فراهم کردن امکاناستفاده گسترده از انرژی برق برای توسعه اقتصادی ، اجتماعی و رفع محرومیتها،افقهایجدیدی را فراروی مسئولان صنعت قرار داد
از ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۷
در این سالها که هشت سال آن مقارن با جنگ تحمیلیعراق علیه جمهوری اسلامی ایران بود . صنعت برق ایران خود را موظف می دید که علاوهبر نگهداری و بهره برداری از تاسیسات موجود خود برای حمایت ازمردم و دفاع از پشتجبهه ، توسعه های لازم را نیز چه در امر تولیدوانتقا ل وچه در جهت توزیع و خدمترسانی به مشترکان انجام دهد . برق ر?³انی به روستاها که تا پایان سال ۱۳۵۷در۴۲۳۷روستاهای نزدیک شهرها تحقق یافته بود به صورت یکی ازمحورهای اساسی فعالیتهای صنعتبرق درآمد به طوری که درطی دوران جنگ تحمیلی ، علی رغم همه دشواریها ، سالانه بهطور متوسط بیش از ۱۸۰۰ روستا برقدار گردید و بدین ترتیب در انتهای سال ۱۳۶۷تعدادروستاهای برقدار کشور از ۴۳۲۷ روستا به ۲۲۵۴۱ روستا رسیده بود درسالهای اولیهپس ازپیروزی انقلاب اسلامی و درطی دوران جنگ تحمیلی ، با وجود همه مشکلات ناشی ازجنگ ، صنعت برق به رشد همه جانبه خود ادامه داد. نگاهی مقایسه ای به چند شاخص اصلیمویداین مدعااست
مقایسه ارقام مهم عملکرد صنعت برق در وزات نیرواز پایان سال ۱۳۵۷ تا پایان ۱۳۶۷
شرح
۱۳۵۷
۱۳۶۷
رشد سالانه (%)
قدرت نصب شده (مگاوات(
۷۰۲۴
۱۳۶۸۱
۶/۹
تولید انرژی سالانه(میلیون کیلووات ساعت(
۱۷۳۶۸
۴۳۷۷۵
۹/۷
حداکثر بار (مگاوات(
۳۴۸۶
۷۷۶۲
۸/۳
تعداد مشترک (هزار(
۳۳۹۹
۸۸۲۸
۱۰
فروش انرژی (میلیون کیلووات ساعت(
۱۴۱۴۵
۳۶۱۴۷
۹/۸
روستای برقدار
۴۳۲۷
۲۲۵۴۱
۱۷/۹
از ۱۳۶۸ تا کنون
با پایان گرفتن جنگ تحمیلی ،ابتداترمیمخسارتهاوخرابیهای دوران جنگ در کانون توجه مدیران و مسئولان صنعت برق قرار گرفت . به عنوان مثال ، بررسیها نشان می داد که از قدرت نصب شده کشور ، معادل ۲۲۱۰ مگاواتدر اثر آسیبهای جنگ از مدار خارج است . بااحتساب تاسیسات انتقال نیروو سایر تجهیزاتمی توان تصور کرد که بازسازی ویرانه های بازمانده از جنگ چه کوشش و تلاش عظیمی راطلب می کرده است . ترمیم خسارتها که از نیمه دوم سال ۱۳۶۷ آغاز شده بود با سه سالکار شبانه روزی به انجام رسید و تا پایان سال ۱۳۷۰ واحد ها و تاسیسات آسیب دیدهمجددا" در مدار قرارگرفتند پس از خاتمه جنگ ، فعالیتهای صنعت برق که تا آن زمان ازدشواریهای روز به روز جنگ تاثیر منفی می گرفت،سامانمندی بیشتری یافت وهمگا مبادوبرنامه اول ودوم توسعه اقتصادی،اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران به پیشرفت
مقایسه ارقام مهم عملکرد صنعت برق در پایان سال ۱۳۷۶ که نه سال از طولبرنامه های اول و دوم گذشته و دو سال به پایان برنامه دوم مانده بوده است با ارقاممربوط به ابتدای برنامه ، جهش صنعت برق را آشکارمی سازد

واضح است که ارقام بالاو مقا یسه آنها تنها گوشه های کوچکی از صحنه وسیع یک تلاش همه جا نبه را نشان میدهند و تحقق این ارقام مستلزم به ثمر رسیدن کوششها و پشتیبانیهای فراوانیبوده استکه متاسفانه این گاه شمار مختصر، حوصله پرداختن به همه آنها را ندارد ، در اینجاتنها به بیان این نکته اکتفا می کنیم که توجه به نیروی انسانی به عنوان سرمایه اصلیصنعت برق ، پس از پیروزی انقلا ب اسلامی و بویژه در دوران بازسازی بعد از جنگتحمیلی از راه کارهای اصلی صنعت بوده است

آموزش این نیروها برای ارتقاء کیفیت وشکوفا ساختن استعداد های خدادادی آنها ، همچنین سازماندهی نیروها در جهتی که هدفهایکمی و کیفی برنامه ها رابرآورده سازد و هیچ یک از هدفهای صنعت برق،از تامین برقبرای مصرف کنندگان گرفته تا بهبود بخشیدن به کیفیت خدمات و جلب رضایت مشترکان ،کوشش در راه رسیدن به خود کفایی و ورود در بازارهای بین المللی و رقابت جهانی تحتالشعاع دیگری قرار نگیرد ، همواره مورد توجه برنامه ریزان و مدیران صنعت بوده است

درنتیجه این کو ششها ، صنعت برق توانسته است با موفقیت بحرانهای دوران جنگ و پساز جنگ را پشت سر بگذارد و از لحاظ بین المللی نیز در جایگاهی در خور قرار گیرد . به طوری که بر اساس آمارهای سازمان ملل متحد ، در سال۱۹۹۵میلادی (۱۳۷۴شمسی) ایرانازنظرابعاد صنعت برق دربین کشورهای خاورمیانه و غرب آسیادرمقام نخست قرارگرفت ودرسطح جهانی نیز به مقام مقایسه بیست و یکم دست یافت
مقایسه ارقام مهم عملکرد صنعت برق در وزات نیرواز پایان سال ۱۳۶۷ تا پایان ۱۳۷۶
شرح
۱۳۵۷
۱۳۶۷
رشد سالانه (%)
قدرت نصب شده (مگاوات (
۱۳۶۸۱
۲۳۲۵۸
۶/۱
تولید انرژی سالانه(میلیون کیلووات ساعت (
۴۳۷۷۵
۹۲۳۱۰
۸/۶
حداکثر بار (مگاوات(
۷۷۶۲
۱۷۱۳۵
۹/۲
تعداد مشترک (هزار(
۸۸۲۸
۱۳۵۵۰
۴/۹
فروش انرژی (میلیون کیلووات ساعت(
۳۶۱۴۷
۷۳۸۸۰
۸/۳
روستای برقدار
۲۲۴۵۱
۳۷۰۹۴
۵/۷
 

دیدگاه خود را بیان کنید

لطفا پیام خود را وارد نمایید
لطفا نام خود را در این قسمت وارد نمایید